მე-20 საუკუნე მცირე აზიაში

მე-20 საუკუნეში მცირე აზიაში მრავალი ცვლილება განხორციელდა. ერთ-ერთი უმთვრესი კი იყო, რომ ოსმალეთის იმპერიაში სულთნის ხელისუფლება დამხობილ იქნა აქ დამყავრდა რესპუბლიკური წყობილება. თურქეთის რესპუბლიკის პირველი პრეზიდფენტი და თურქი ხალხის მამა იყო მუსტაფა ქემალ ათათურქი, რომელმაც ქვეყანაში მრავალი რეფორმა გაატარა, სწორედ ათათურქმა ჩაუყარა საფუძველი თურქეთის რესპუბლიკის შემდგომ განვითარებას.

მეორე მსოფლიო ომმა სერიოზული გავლენა მოახდინა თურქეთის რესპუუბლიკაზე. მთელი ექვსი წლის მანძილზე მის დიპლომატიას უხდებოდა ლავირება და საფრთხისათვის თავის არიდება, რომ ქვეყანა არ ჩაეთრიათ მისთვის საბედისწერო ომში. ამის შემდგომ კი მოხდა თურქეთის გეოპოლიტიკური ვექტორის მკვეთრი შებრუნება ახალი ოკეანის გაღმელი მოკავშირისკენ. თურქერთის დიპლომატიის დიდი წარმატება იყო მსოფლიო ომის განმავლობაში ინგლისთან ,,მოკავშირეობისა” და გერმანიასთან ,,მეგობრობის” პირობებში ფაქტობრივი ნეიტრალიტეტის შენარჩუნება. თურქეთმა სიმბოლური ომის გამოუცხადა გერმანიასა და იაპოონიას. მხოლოდ 1945 წლის 13 თებერვალს, როდესაც ომის შედეგი უკვე ნათელი იყო. ანტიჰიტლერული კოალიციის მხარეზე ჩაბმის ფორმალურმა აქტმა თურქეთს მოუტანა მოწვევა სან-ფრანცისკოს კონფერენციაზე. (1945 წელს) და შესაბამისად გაეროს ერთ-ერთი დამაარსებელი წევრის სტატუსი. იმავე აქტის წყალობით თურქეთმა ამერიკიდან მიიღო ,,მარშალის გეგმით” გათვალისწინებული დიდი ეკონომიკური დახმარება და, რაც მთავარია ამერიკის პოლიტიკური მხარდაჭერა, რითაც ქვეყანამ თავი გადაირჩინა თითქმის გარდაუვალი სამხედრო შეხლისგან საბჭოთა კავშირთან.
ხოლო ღმოსავლეთისა და ხმელთაშუაზღვისპირეთისთვის უმნიშვნელოვანეს გეოპოლიტიკურ ნიშანსვეტად იქცა ,,ტრუმენის დოქტრინა” (1947 წლის 12 მარტი). ტრუმენის დოქტრინის შესაბამისად ამერიკამ დაიწყო დიდი სამხედრო, ეკონომიკური და პოლიიკური დახმარების აღმოჩენა თურქეთისა და საბერძნეთისათვის.
1949 წელს თურქეთი ევროსაბჭოს წევრად მიიღეს, ხოლო 1952 წელს ის ნატოს წევრი სახელწიფო გახდა.
თურქეთის საგარეო პოლიტიკაში მოხდა გეოპლიტიკური ძვრა: ფაქტობრივი ნეიტრალიტეტი მკვეთრად პროდასავლურმა ფაქტორმა შეცვალა.
დემოკრატიის იდეალების თავისი ერთგულების დასამტკიცებლად თურქეთის მთავრობამ 1946 წელს დაუშვა მრავალპარტიულობა ქვეყანაში. 1950 წელს ჩატარდა პირველი მრავალპარტიული არჩევნები, რომელიც ოპოზიციური დემოკრატიული პარტიის გამარჯვებით დამთავრდა. დემოკრატიულმა ინსტიტუტებმა განვითარება დაიწყო. ამასთან ერთად, თურქეთის გენერალიტეტი საკმაოდ რეგულარულად ერეოდა სამოქალაქო მმართველობაში. სწორედ ეს იყო იმის მიზეზი, რომ 1960 წლიდან 1980 წლმადე ქვეყანაში სამხედროებმა 3 წარმატებული გადატრიალება მოაწყვეს, რომლის შედეგადაც შეიცვალა უმაღლესი ხელმძღვანელობა.
თურქეთში არმიას ყოველთვის განსაკუთრებული მდგომარეობა ეკავა. არმია ისევე, როგორც ოსმალეთის იმპერიაში, რესპუბლიკურ თურქეთშიც ძალა იყო, რომელიც კულისებიდან მართვადა სახელმწიფოს. არმიამ განსაკუთრებული როლი ითამაშა თურქი ხალხის ეროვნულ-განმათავისუფლებელ მოძრაობასა (1918-1923 წლები) და დამოუკიდებლობის მოპოვებაში (1923 წელი). თურქეთის რესპუბლიკად გამოცხადბის შემდეგ აქ არმია გახდა ძირითადი დასაყრდენი ბურჟუაზიული გარდაქმნების განხორციელების გზაზე. საყურადღებოა ისიც, რომ თურქეთის რესპუბლიკის პირველი პრეზიდენტი და ქვეყნის ერთპიროვნული მმართველი იყო სამხედრო პირი, გენერალი მუსტაფა ქემალ ათათურქი. ქვეყნის როგორც საშინაო, ისე საგარეო ურთიერთობებში მონაწილეობას იღებდნენ შეიარაღებული ძალების ხელმძღვანელი ორგანოების სხვა წარმომადგენლები.
1980 წლის შემდეგ ჩამოყალიბდა შეზღუდული დემოკრატიული მმართველობა. ეს პერიოდი ხასიათდება პოლიტიკურ პარტიათა აქტიური მონაწილეობით, მაგრამ საკმარისი იყო სამხედროების უკმაყოფილობა, რომ დღის წესრიგში დადგებოდა მათი გაუქმების საკითხი.
1982 წლის ნოემბერში, რეფერენდუმის გზით მიიღეს თურქეთის ახალი კონსტიტუცია, რომელმაც შეცვალა 1961 წლის კონსტიტუცია (რომელიც ყველაზე დემოკრატიულ კონსტიტუციად ითვლება თურქეთის რესპუბლიკაში). 1982 წლის კონსტიტუციის ძირითადი მიზანი იყო განემტკიცებინა მმართველი დაჯგიფების პოზიციები, ქვეყნის პოლიტიკურ ცხოვრებაში. ამ კონსტიტუციით მეტად გაიზარდა პრეზიდენტის უფლებები. მას შემდეგ კი რაც სათვეში მოვიდა თურგუთ ოზალი მრავალი ეკონომიკური რეფორმა გატარდა ქვეყანაში, რამაც უზრუნველყო უკვე მომდევნო წლებში თურქეთის ეკონომიკური თუ პოლიტიკური აყვავება და მახლობელ ათღმოსავლეთში ლიდერი ქვეყნის ტიტული მოაპოვებინა.
1993 წლებში კი ლიბერალიზაციამ თუირქეთის რესპუბლიკაში ისეთ დონეს მიაღწია, რომ მანამდე ტაბუდადებული თემები, ქემალიზმი, სახელმწიფო იდეოლოგია, ქურთული საკითხი, საზოგადოების განსჯის საგნები გახდა.
1998 წელს კი სმხედროებმა აიძულეს ერბაქანი და მისი მთავრობა გადამდგარიყო. ეს იყო მშვიდობიანი სამხედრო გადატრიალება.
დღეს თურქეთი ერთერთი დაწინაურებული ქვეყანაა და ანგარიშ გასაწევ ძალას წარმოადგენს მსოფლიოში.

Advertisements

About mycoments

by me
This entry was posted in თურქეთი and tagged , , . Bookmark the permalink.

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s